bewustwording, bezieling en leiderschap

Het gevaar van een comfortzone

Hoe een comfortzone kan uitnodigen tot groei 

Bij communicatie, samenwerking en persoonlijke ontwikkeling worden vaak modellen gebruikt om te komen tot 'ander gedrag'. Een vraag die ik me stel is: "helpt een model je aan te passen en wenselijk gedrag te vertonen of is het daadwerkelijk een hulpmiddel om jezelf te leren kennen en tot groei, ontwikkeling en intrinsiek ander gedrag te komen?".
De behoeftepiramide van Maslow (1943) is zo'n voorbeeld. Dit model wordt veelvuldig gebruikt bij zelfontwikkeling en zelfactualisatie. Alleen de manier waarop dit model doorgaans wordt gebruikt, houdt je vast in je comfortzone en dan is er van ontwikkeling geen sprake.

Piramide van Maslow
De meeste mensen in een beroepsomgeving hebben wel eens van de behoefte piramide van Maslow gehoord of er mee gewerkt. In veel trainingen wordt aan deze piramide gerefereerd. Om een beeld te krijgen hoe deze piramide veelal gebruikt wordt even een korte toelichting. Maslow heeft een hiërarchische rangschikking gemaakt van de volgens hem universele behoeften van de mens. Het betreft: primaire levensbehoeften, behoefte aan veiligheid en zekerheid, behoefte aan sociaal contact, ontmoetingen en relaties, behoefte aan waardering en erkenning en op de top van de piramide, de behoefte aan zelfontplooiing en zelfactualisatie. Volgens zijn theorie streeft de mens naar bevrediging van behoeften die hoger in de hiërarchie geplaatst staan, nadat de lager geplaatste behoeften zijn bevredigd. In een later stadium schijnt Maslow er achter gekomen te zijn dat bijvoorbeeld het streven naar veiligheid de intrinsieke behoefte tot nieuwe ervaringen en groei in de weg kan zitten. 

Er is meer aan de hand 
Naarmate ik zelf in trainingen meer en meer met dit model ging spelen en ontdekken, viel me op dat het lineaire karakter voor mij niet werkt. Behoeften van meerdere niveaus kunnen naar mijn ervaring tegelijkertijd manifest zijn. Er is mijns inziens meer aan de hand en deze gedachte nodigt me uit er eens anders naar te kijken. 

Behoefte achter de behoefte 
Zolang je bent gericht op het vervullen van één of meerdere behoeften, wat doe je dan eigenlijk? Ik neem even waardering en erkenning als voorbeeld. Het gericht zijn op het vervullen van deze behoeften impliceert dat er een mate van gebrek aan waardering en erkenning is, of wordt ontbeerd. De kans is groot dat er een sterke emotie wordt geraakt en dat er dan een aangeleerd afweermechanisme of overlevingsmechanisme in werking treedt: er wordt gedrag ingezet om die waardering en erkenning van anderen te krijgen. Denk hierbij aan: overpresteren, controle houden, jezelf bewijzen, geen 'nee' kunnen zeggen, 'opoffering' of 'ik-wil-winnen-gedrag' in conflicten. Op zo'n manier kan iemand blijven functioneren en wordt de confrontatie met zichzelf, de confrontatie met de emotie van die onvervulde behoefte, uit de weg gegaan. Op een vergelijkbare manier geldt dit ook voor het vervullen van de behoefte aan veiligheid en zekerheid. 

De boodschap van de onvervulde behoefte 
Je kunt zeggen dat er een vorm van angst is om geconfronteerd te worden met onveiligheid, onzekerheid, ontkenning of afwijzing. Als dat zo is dan biedt het vervullen van de behoeften aan veiligheid, zekerheid, waardering en erkenning niets anders dan een schijnveiligheid, schijnzekerheid en schijnerkenning. Waarom? Omdat de achterliggende angst en het bijbehorende gevoel van onveiligheid, onzekerheid en afwijzing worden ontkend! 

De illusie van schijnzekerheid
Het vasthouden aan die schijnveiligheid en schijnzekerheid geeft de indruk van zekerheid, maar impliceert ook dat er de angst bestaat om 'die schijn' kwijt te raken. Om dat te voorkomen, wordt er van alles aan gedaan om die schijn vast te houden. Op die manier wordt nooit het niveau van zelfontplooiing bereikt, terwijl in de behoeftevervulling van een lager niveau juist de mogelijkheid tot zelfontplooiing aanwezig is. Er wordt vastgehouden aan een schijn, een illusie, en daarmee stagneert ontwikkeling. Voor ontwikkeling is namelijk beweging noodzakelijk en dat bereik je door mee te bewegen in wat er is en wat zich aandient. Let wel, meebewegen zonder mee te gaan in al die verhalen die je er met het denken omheen construeert en voor waar neemt.

Is er sprake van een angst om niet te voldoen, een angst om te falen, een angst om jezelf onveilig of onzeker te voelen, een angst om afgewezen te worden en er niet te mogen zijn, dan is ontkenning een afweer en overlevingsmechanisme. Toelaten en accepteren van dat gevoel en die emotie openen de deur naar zelfontplooiing. Een andere manier om je zelf beter te leren kennen waardoor je meer jezelf en dus meer authentiek deel kunt nemen aan de maatschappij. Anders gezegd, je capaciteiten en talenten komen dan meer tot hun recht in al dat je doet. 

Een denk- en ontwikkelrichting
Het vervullen van de behoefte aan veiligheid en zekerheid, en hieraan blijven vasthouden staat zelfontplooiing dan juist in de weg. In die situaties wordt deze behoeftepiramide eigenlijk ingezet om echt contact met je zelf uit de weg te gaan en te overleven in de maatschappij! Omgekeerd kun je zeggen dat je de behoefte aan zelfontplooiing vervult door de comfortzone (die niets anders is dan een schijn-comfortzone) te verlaten en jezelf te ontmoeten en over te geven aan het oncontroleerbare onbekende. Je doet dit door te accepteren wat er is, dus ook die ene behoefte en de achterliggende emotie als niet aan die behoefte wordt voldaan. 

Crisis en conflicten als groei-impuls 
Is er sprake van drastische verandering van omstandigheden en blijken bekende manieren niet meer te werken dan is vernieuwing wenselijk of noodzakelijk. Dan veranderen plotseling de behoeften en is de behoefte aan zelfontplooiing dominanter aanwezig dan de behoefte aan behoud van veiligheid en zekerheid. Wil je daadwerkelijk tot die vernieuwing komen en ben je bereid daartoe ook zelf te veranderen, dan dienen (onbewuste) gewoonten en denkpatronen te worden ontmaskerd en mag worden geaccepteerd dat ontwikkeling (vooruitgang) gepaard kan gaan met gevoelens van onveiligheid, onzekerheid, onmacht en controleverlies. 

Gebruik je een model om 'in je comfortzone' te blijven en daarmee jezelf te ontkennen of gebruik je een model om jezelf te leren kennen en tot zelfontplooiing en vernieuwing te komen? Die keuze maakt ieder voor zich en dit begint bij het erkennen van je werkelijke behoeften, verlangens en drijfveren.

© Oktober 2015

mail door naar een vriendreageer naar Marcel persoonlijk

Klik hier voor alle inspiratie